جان‌هاي كوچك، در تكاپـوي زندگي

28 06 2014

balouch-footbal2بررسي علل مرگ‌ومير كودكان زير پنج سال در استان سيستان و بلوچستان
متاسفانه اكثر خانواده‌ها بعد از گرفتن تصميم قطعي ازدواج براي انجام آزمايش‌هاي ژنتيكي مراجعه مي‌كنندتوفان‌هاي شن مستمر و افزايش ريزگردهاي ناشي از خشك‌ شدن تالاب هامون، سبب شيوع مرگ‌ومير كودكان بر اثر اختلالات تنفسي شده است


جان‌هاي كوچك، در تكاپـوي زندگي

زهرا روستا /26 مرگ در هر هزار تولد. اين عدد، ميزان مرگ‌ومير كودكان زير پنج سال در ايران است كه در جديدترين آمار سازمان جهاني بهداشت اعلام شده است. بنا بر اين گزارش، ايران در بين 8 كشور خاورميانه، بعد از قطر با 8 مورد و كويت با 11 مورد، در رتبه سوم كمترين ميزان مرگ‌ومير قرار گرفته است. آمار صد سال گذشته نشان مي‌دهد، مرگ‌ومير كودكان در ايران از 300 هزار مورد در سال 1300 به 7/27 در هزار مورد در سال 1385 كاهش يافته است. با وجود اين كاهش چشمگير، يكي از آسيب‌هاي عمده جمعيتي كشور در مقايسه با ساير كشورهاي توسعه‌يافته و برخي كشورهاي خاورميانه، سطح بالاي مرگ‌ومير كودكان زير پنج سال است.

حرف تازه‌يي نيست كه كودكان آينده‌سازان كشور هستند. از اين رو اميد به زندگي آنها از شاخص‌هاي مهم توسعه محسوب مي‌شود.

در پژوهشي كه در سال 90 انجام شده(1)، استان سيستان و بلوچستان بيشترين ميزان مرگ‌ومير كودكان زير پنج سال را داشته است.

يكي از پزشكان كلينيك اطفال بيمارستان خاتم‌الانبيا در شهر زاهدان، بيشتر مرگ‌ومير كودكان زير پنج سال در اين استان را ناشي از عللي مي‌داند كه با اندكي سرمايه‌گذاري و توسعه و برنامه‌ريزي در حوزه بهداشت، درمان و فرهنگ به راحتي قابل پيشگيري هستند و مي‌گويد: «بيشترين ميزان مرگ‌ومير در دوران نوزادي مربوط به 28 روز اول تولد است و مهم‌ترين علل آن عوارض ناشي از ولادت زودرس و آسيفكسي (اختلال در اكسيژن‌رساني بافتي در دوران جنيني و در بدو تولد نوزاد) است.» اين پزشك متخصص، ذات‌الريه، اسهال، عفونت‌هاي دستگاه گوارشي، سوءتغذيه و عدم دسترسي به آب سالم را از عوامل شايع مرگ‌ومير كودكان بعد از دوران نوزادي مي‌داند.

بهداشت كودكان در سايه درآمد والدين

تحقيقات نشان مي‌دهد ميزان درآمد خانواده با مرگ‌ومير كودكان زير پنج سال ارتباط مستقيمي دارد. بنابر يافته‌هاي آماري يك پژوهش در سال 90(2)، كمترين ميزان هزينه‌كرد سالانه براي آموزش و مواد غيرخوراكي، به استان سيستان و بلوچستان تعلق دارد در حالي كه ميزان مرگ و مير در سيستان و بلوچستان حدود دو برابر ميانگين مرگ و مير در كشور است. جالب اينكه اين استان بيشترين درصد جمعيتي زير پنج سال كشور را به خود اختصاص داده است. ميل به زادوولد و عدم توجه به كيفيت زندگي كودكان، معضلي است كه در مناطق حاشيه‌يي شهرهاي اين استان و روستاها به وفور به چشم مي‌خورد.

پزشكان به موارد بسيار زياد ترخيص كودك از بيمارستان قبل از بهبودي كامل، به دليل عدم توانايي مالي والدين در پرداخت هزينه‌ها اشاره مي‌كنند. در مطالعه‌يي كه در دانشگاه زابل صورت گرفته است(3) اصرار والدين به ترخيص كودك، پيش از بهبود كامل به علت مشكلات اقتصادي، از عوامل مهم عدم بهبود و مرگ كودك است.

خوشبختانه با اجراي طرح بيمه سلامت، از تعداد اين موارد كاسته شده است. اما نكته مهم‌تر فقري است كه توجه به سلامت و بهداشت كودكان را در اين خانواده‌هاي عمدتا پر جمعيت، در اولويت‌هاي انتهايي قرار داده است.

كودكان، زمينگير ازدواج‌هاي آسماني

اسمش ناف‌بريد است. سنتي همه‌گير در استان سيستان و بلوچستان. دختران و پسراني كه بريده شدن ناف‌شان، يعني اتصال سرنوشت‌شان به يكديگر. عقدشان در آسمان‌‌ها بسته مي‌شود تا كودكان‌شان، جمعيت طايفه‌شان را افزايش دهند. غافل از اينكه بسياري از اين ازدواج‌هاي تودرتوي فاميلي، تولدهايي را در پي دارند كه هزينه‌هاي فراواني را به دولت و خانواده وارد مي‌كند. فرزندان حاصل از اين ازدواج‌ها، قربانياني هستند كه يا در همان سال‌هاي اوليه تولد جان خود را از دست مي‌دهند يا تا پايان عمر درد و رنج معلوليت‌هاي جسمي و ذهني فراواني را تحمل مي‌كنند.

بيش از 40 درصد ازدواج‌هاي صورت گرفته در استان سيستان و بلوچستان، ازدواج‌هاي فاميلي است. بيماري‌هاي متابوليك و نا‌هنجاري‌هاي مادرزادي شايع‌ترين بيماري‌هاي ژنتيك در استان هستند و منشا مرگ‌ومير بسياري از كودكان.

چنان‌كه در مراسمي هم كه به مناسبت جشن يك سالگي اولين مركز مشاوره ژنتيك شرق كشور در دانشگاه علوم پزشكي زاهدان برگزار شد، طباطبايي؛ معاون بهداشتي دانشگاه علوم پزشكي بيماري‌هاي ژنتيكي را سومين عامل مرگ‌ومير كودكان زير پنج سال اعلام كرد. ايجاد تغيير در فرهنگ ازدواج فاميلي به سادگي امكان‌پذير نيست، اما راه موثر براي كاهش اين بيماري‌ها، انجام مشاوره‌هاي قبل از ازدواج است. يكي از پزشكان آزمايشگاه ژنتيك بيمارستان علي‌اصغر زاهدان مي‌گويد: «متاسفانه اكثر خانواده‌ها بعد از گرفتن تصميم قطعي ازدواج براي انجام آزمايش‌هاي ژنتيكي مراجعه مي‌كنند و تقريبا در همه موارد توصيه پزشكان نتيجه‌يي در ازدواج آنها ندارد.»

بيماري‌هاي ژنتيكي راه درمان ندارند، اما اجازه سقط ‌جنين به تشخيص پزشك و در اوايل بارداري صادر مي‌شود. اما اكثر زنان بارداري كه به توصيه پزشك زنان به مركز ژنتيك مراجعه مي‌كنند، زماني تصميم به مشاوره مي‌گيرند كه كار از كار گذشته است.

اين پزشك مي‌گويد: «تنها قشر خاصي از مردم استان براي مشاوره ژنتيكي اقدام مي‌كنند، طيفي كه نسبت به اين بيماري‌ها آگاهي دارند و تا حدودي توانايي پرداخت هزينه‌هاي آزمايشات ژنتيكي را دارند.»از ميان بيماري‌هاي ژنتيكي، انجام آزمايش‌ها، درمان و تامين داروي بيماري‌هاي تالاسمي و PKU رايگان است. اما براي تشخيص بسياري از بيماري‌هاي نادر ژنتيكي، قبل از بارداري، بايد آزمايشات گران‌قيمتي انجام شود. اين آزمايش‌ها در آزمايشگاه‌هاي خاص و تنها در برخي كشورهاي دنيا صورت مي‌گيرد و ‌اكثر خانواده‌ها هم از پس هزينه‌هاي انجام آزمايش و ارسال نمونه به كشور مزبور، بر نمي‌آيند.

فرهنگ، روي ديگر سكه درمان

از زني كه از روستايي در بلوچستان براي پيگيري درمان سه فرزند تالاسمي خود به زاهدان آمده و براي چهارمين فرزند هم باردار است، مي‌پرسم: «نمي‌ترسي فرزند چهارمت هم بيمار باشد؟» او كه ماه‌هاي آخر بارداري‌اش را سپري مي‌كند، مي‌گويد: «خدا اگر درد بدهد، درمانش را هم خودش مي‌دهد.» پزشك او را از حاملگي مجدد منع كرده است. مي‌گويم: «پس توصيه پزشك چه مي‌شود؟» جواب مي‌دهد: « اين كار خداست. خدا خواسته است. فرزند نعمت است. هر چه قسمت باشد.» به اذعان پزشكان، نقش اين تفكرات در مناطق روستايي استان سيستان و بلوچستان بسيار پررنگ و منشا وارد شدن هزينه‌هاي درماني بسيار به دولت و خانواده است. معضل فرهنگي ديگر، درمان خانگي است. متاسفانه بسياري از خانواده‌ها در آخرين مرحله كودكان خود را براي درمان به پزشك مي‌برند. يكي از پزشكان متخصص اطفال بيمارستان خاتم‌الانبيا مي‌گويد: «در خيلي از موارد، داروهايي گياهي به كودكان خورانده مي‌شود كه هيچ اطلاعي از عوارض آنها و تاثيرشان وجود ندارد. درمان‌هاي خانگي و مراجعه به طبيبان روستايي و حتي رمالان و كف‌بينان از مواردي است كه سبب مي‌شود بيماري‌هايي كه در مراحل اوليه قابل درمان هستند به مراحل خطرناك رسيده و سبب مرگ كودك شوند.»

محققان دانشگاه زابل بيشترين علل عدم بهبود كودكان شهر زابل را، حساس نبودن والدين به علايم بيماري و مراجعه نكردن به‌موقع به مراكز درماني مي‌دانند. به نظر مي‌رسد اين بازي ناآگاهانه با جان كودكان، راهي به جز آموزش و اطلاع‌رساني همگاني، به خصوص در مناطق روستايي ندارد.

اين پزشك به بي‌احتياطي والدين اشاره مي‌كند و از رواج مسموميت كودكان با متادون مثالي مي‌زند. پدران و مادران از اين ماده براي ترك اعتياد استفاده مي‌كنند اما به علت استفاده از آنها در شيشه‌هايي غيراستاندارد، كودكان سهوا آن را مي‌نوشند، كه در بعضي موارد سبب مرگ كودك مي‌شود. اين پزشك مي‌گويد در هفته چندين مورد مسموميت با متادون به او مراجعه مي‌شود.

كودكان روستايي در معرض بيشترين آسيب

سيستان و بلوچستان از كمبود پزشك رنج مي‌برد. به گفته مسوولان، اين كمبود در مناطق روستايي بيشتر است. مسيرهاي طولاني بين روستاها و مراكز شهري، سبب شده است كه درمان اين كودكان با مشكلاتي مواجه شود. مشكلات فرهنگي و اقتصادي نيز در روستاها شديدتر است. رييس دانشگاه علوم پزشكي زاهدان، به نبود پزشك در 40 مركز درماني استان اشاره مي‌كند. دكتر منصور شكيبا كمبود نيروي انساني به ويژه پزشك متخصص را مهم‌ترين معضل حوزه بهداشت در استان سيستان و بلوچستان مي‌داند. در سال‌هاي اخير طرح‌هايي مانند افزايش حقوق پزشكان متخصص براي ماندگار شدن در اين استان و افزايش سهميه دانشجويان بومي در رشته‌هاي پزشكي اجرا شده است كه براي قضاوت در مورد تاثير آنها بايد منتظر سال‌هاي آينده بود.

كودكان؛ قرباني خشكي هامون

محققان دانشگاه زابل در يك بررسي بين‌گروهي از كودكان يك تا پنج ساله شهرستان زابل (4)، دومين علت فوت كودكان را بيماري‌هاي تنفسي اعلام كرده‌اند. توفان‌هاي شن مستمر و افزايش ريزگردهاي ناشي از خشك‌ شدن تالاب هامون، سبب شيوع مرگ‌ومير كودكان بر اثر اختلالات تنفسي شده است. اين آمار اهميت توجه به مسائل محيط زيستي در ادامه حيات منطقه را دوچندان مي‌كند. چند ماهي از جاري شدن آب در برخي قسمت‌هاي تالاب هامون ‌مي‌گذرد. اميد است با ادامه اين روند بسياري از آسيب‌هاي بهداشتي ناشي از خشكسالي كاهش‌يافته و در درازمدت از ميان برود.

داستان يك مبارزه كودكانه

مهتاب، پرستار بخش NICU (بخش بستري نوزادان بدحال) بود. هر روز با نوزاداني سروكار داشت كه از اولين ساعت‌هاي تولد با مشكلات تنفسي، نارسي و بيماري‌هاي ژنتيكي دست و پنجه نرم مي‌كردند. اما مهتاب شايد هيچگاه فكرش را نمي‌كرد كه روز ششم آذرماه 87، فرزندش ساعتي بعد از تولد، به يكي از اتاق‌هاي همين بخش منتقل شود. نوزاد يك روزه او قادر به نفس كشيدن نبود و وقتي احياي تنفسي چندين باره به او كمكي نكرد، تنفس با دستگاه آغاز شد. در طول 21 روزي كه فرزند مهتاب در بيمارستان زاهدان بستري بود، روزانه براي جبران خونريزي‌هاي ريوي، چندين واحد خون به او تزريق مي‌شد. پزشكان از درمان او قطع اميد كرده بودند. اميدي به زندگي بدون دستگاه نبود. حتي كساني بودند كه مي‌گفتند ادامه زندگي براي اين كودك، دردناك‌تر از نبودنش است. اما مهتاب و همسرش نوزادشان را كه حالا يكتا نام گرفته بود، به تهران منتقل كردند. پزشكان بيمارستان مفيد تهران، بيماري او را نرمي شديد حنجره تشخيص دادند. نوعي نادر از نرمي حنجره، كه پيش از اين هم در يكي از كودكان خانواده مهتاب و همسرش كه دخترعمو و پسرعمو هستند، ديده شده و به مرگ كودك منجر شده بود. يكتايي كه روزهاي تولدش به ماه نرسيده بود در تهران تحت چندين عمل جراحي باز قرار گرفت. لوله‌يي به نام تراك در حنجره براي رفع مشكل تنفس و لوله‌يي در شكمش براي رفع مشكل تغذيه گذاشته شد. پزشكان متخصص تنها راه درمان احتمالي يكتا را مرور زمان تشخيص داده‌اند. شايد به مرور نرمي حنجره او برطرف شود. از روزهايي كه پزشكان از يكتا قطع اميد كرده بودند شش سال مي‌گذرد. در اين مدت برخي پزشكان به اين خانواده كوچك اميد بهبود مي‌دادند و برخي عمر كودك را بيشتر از پنج سال نمي‌دانستند. اما تلاش‌ها و اميدهاي اين پدر و مادر و رسيدگي‌هاي مداوم آنها باعث شده، يكتا تا حدود زيادي بر اين بيماري نادر غلبه كند و تا حدود زيادي، به شادابي و توانمندي يك كودك عادي به زندگي ادامه دهد. شش سال گذشته و يكتا ديگر لوله‌يي در شكم ندارد و مي‌تواند مستقل از دستگاه، از راه دهان تغذيه كند. لوله تراك حنجره او هنوز سر جاي خود است تا در صورتي كه يكتا قادر به بلع غذا نباشد، مادرش با دستگاه ناي او را تخليه كند. يكتاي شش ساله هنوز اميد به بهبودي دارد و اميدوار است سال آينده بدون داشتن لوله‌يي روي حنجره به مدرسه برود. او آنقدر قوي به نظر مي‌رسد كه در نگاه اول نمي‌توان به داستان تلخ بيماري‌اش پي برد.

هر كودكي كه به دنيا مي‌آيد، نيازمند حمايت همه‌جانبه خانواده، جامعه و دولت است. هر تولد، مسووليتي را براي بخش‌هاي مختلف جامعه ايجاد مي‌كند. شايد همانقدر كه كميت زادوولد مورد توجه مسوولان است، كيفيت ولادت‌ها و رشد صحيح و همه‌جانبه كودكان نيز بايد مدنظر قرار گيرد تا صفت «آينده‌سازي» شامل تمام كودكان ايران شود.

پانوشت:

1و 2 – بررسي اكولوژيك ارتباط بين درآمد روستاهاي كشور و شاخص‌هاي سلامت، فصلنامه پايش، سال يازدهم، شماره اول، زمستان 90

3 و 4 – علل مرگ‌و‌مير كودكان 1-59 ماه شهرستان زابل، پژوهش پرستاري، شماره 17، تابستان 89
براي بهبود وضعيت نيازمند توسعه هستيم
دكتر علي اكبر سياري، معاون بهداشت وزارت بهداشت در گفت‌وگو با «اعتماد» درباره وضعيت مرگ و مير كودكان كمتر از پنج سال و نوزادان و مادران در استان سيستان و بلوچستان مي‌گويد: «طي سال‌هاي گذشته مرگ كودكان و سوءتغذيه در كشور كاهش پيدا كرده و در واقع به همان نسبتي كه مرگ نوزادان و شيرخواران زير يك سال و كودكان كمتر از پنج سال در كشور كاهش داشته در استان سيستان و بلوچستان هم با اين كاهش مواجه بوده‌ايم اما اين ارقام در اين استان هنوز از متوسط كشوري بالاتر است و هنوز به ميانگين هم نرسيده و حتي سوء تغذيه در جمعيت بزرگسال اين استان هم بيشتر از متوسط كشوري است. به عنوان نمونه متوسط كشوري كوتاهي قد كودكان كمتر از پنج سال در كشور 7/6 درصد است در حالي كه در استان سيستان و بلوچستان اين وضعيت حدود 20 درصد از كودكان كمتر از پنج سال را دربرمي گيرد. بايد تلاش كنيم كه در اين استان هرچه زودتر اين ارقام كاهش پيدا كند و البته اين تغييرات ريشه در توسعه دارد. اگر توسعه اتفاق بيفتد، مرگ مادر و كودك و سوءتغذيه هم كاهش خواهد داشت. وزارت بهداشت هم كه به تنهايي متولي توسعه نيست. توسعه بايد كشوري باشد. البته ما براي بهبود اين وضعيت در استان‌هاي محروم برنامه‌هاي مداخله‌يي داريم و قبلا هم داشتيم اما اين برنامه‌ها كفايت نمي‌كند بلكه بايد توسعه در تمام كشور اتفاق بيفتد. توسعه يعني ايجاد اشتغال، ايجاد درآمد، دسترسي به مواد غذايي، دسترسي به امكانات آموزشي. وقتي مادر بيسواد باشد بچه‌اش بيشتر مريض مي‌شود. وقتي پدر، بيكار يا معتاد باشد بچه‌اش بيشتر مريض مي‌شود. بنابراين تمام اين عوامل بستگي به توسعه دارد. چنان كه هر جا فقر باشد سوءتغذيه هم بيشتر است.»
منبع : «اعتماد»


کارها

اطلاعات

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصاتِ خود را پر کنید یا برایِ ورود رویِ نقشک‌ها کلیک کنید:

نماد WordPress.com

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر )

عکس گوگل

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر )

درحال اتصال به %s




%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: